Son illərdə süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı internetdə gördüyümüz şəkil, video və səslərə münasibətimizi dəyişib. Artıq bir insanın heç vaxt demədiyi sözləri deməsi, heç vaxt getmədiyi yerdə görünməsi və ya etmədiyi hərəkəti etməsi real görüntüyə bənzər şəkildə hazırlana bilər.

Bu texnologiyanın ən məşhur nümunələrindən biri deepfake adlanır.

Deepfake-lər əyləncə və yaradıcılıq məqsədləri ilə istifadə oluna bildiyi kimi, yanlış məlumat yaymaq, insanları aldatmaq, saxta xəbərlər hazırlamaq və müxtəlif dələduzluq cəhdləri üçün də istifadə edilə bilər. Buna görə deepfake-i tanımaq müasir rəqəmsal dünyada vacib bacarıqlardan birinə çevrilir.

Deepfake nədir?

“Deepfake” sözü “deep learning” və “fake” sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Deep learning, yəni dərin öyrənmə, süni intellektin bir sahəsidir.

Sadə dillə desək, deepfake texnologiyası süni intellektdən istifadə edərək insanın üzünü, səsini və ya hərəkətlərini başqa görüntüyə uyğun şəkildə dəyişdirməyə və ya tamamilə yeni məzmun yaratmağa imkan verir.

Məsələn, real bir videoda başqa insanın üzünü məşhur şəxsin üzü ilə dəyişmək mümkündür. Eyni zamanda bir insanın səsi analiz edilərək onun danışıq tərzinə bənzər süni səs yaratmaq da mümkündür.

Deepfake necə hazırlanır?

Deepfake sistemləri böyük miqdarda məlumatdan istifadə edərək müəyyən insanın üzünü, səsini və davranış xüsusiyyətlərini öyrənə bilər.

Məsələn, bir insanın çoxsaylı fotoşəkilləri və videoları sistemə təqdim edilir. Süni intellekt həmin şəxsin üz cizgilərini, mimikalarını və müxtəlif bucaqlardan necə göründüyünü analiz edə bilər.

Sistem kifayət qədər məlumat topladıqdan sonra yeni görüntüdə həmin şəxsin üzünü yaratmağa və ya mövcud görüntünü dəyişdirməyə çalışa bilər.

Səs deepfake-lərində də oxşar prinsip tətbiq olunur. Süni intellekt insanın səsinin tonunu, tələffüzünü, danışıq sürətini və digər xüsusiyyətlərini analiz edərək yeni səs yarada bilər.

Deepfake harada istifadə olunur?

Deepfake texnologiyasının bütün istifadəsi zərərli deyil.

Məsələn, kino sənayesində xüsusi effektlərin hazırlanması, dublyaj, tarixi obrazların canlandırılması və əyləncə məzmununda istifadə edilə bilər.

Təhsil və yaradıcılıq sahəsində də bu texnologiyanın maraqlı tətbiqləri mümkündür.

Lakin problem texnologiyanın insanları aldatmaq məqsədilə istifadəsində ortaya çıxır.

Deepfake niyə təhlükəlidir?

Deepfake-in ən böyük təhlükələrindən biri yanlış məlumatın real görüntü kimi təqdim edilməsidir.

İnsanlar çox vaxt gözləri ilə gördüklərinə inanırlar. Əgər videoda tanıdığımız bir şəxs müəyyən sözləri deyirsə, ilk reaksiyamız həmin sözlərin həqiqətən deyildiyini düşünmək ola bilər.

Lakin görüntünün real görünməsi onun həqiqi olması demək deyil.

Deepfake siyasi manipulyasiya, saxta xəbərlər, şəxsi reputasiyaya zərər vurmaq və maliyyə fırıldaqları kimi müxtəlif problemlərə səbəb ola bilər.

Deepfake-i necə tanımaq olar?

Deepfake-lər getdikcə daha real göründüyü üçün onları yalnız bir əlamətə əsasən müəyyən etmək mümkün deyil. Buna görə bir neçə göstəriciyə birlikdə diqqət yetirmək lazımdır.

1. Dodaq və səs uyğunluğuna baxın

Videodakı insan danışarkən dodaq hərəkətləri ilə səs arasında kiçik uyğunsuzluqlar ola bilər.

Bəzən sözün səslənməsi ilə ağızın hərəkəti tam uyğun gəlmir. Xüsusilə sürətli danışıq və ya mürəkkəb səslərdə belə fərqlər daha nəzərəçarpan ola bilər.

2. Üz ifadələrinə diqqət edin

Süni şəkildə yaradılmış görüntülərdə mimikalar bəzən təbii görünməyə bilər.

Məsələn, insanın üzünün bir hissəsi hərəkət etdiyi halda digər hissəsi kifayət qədər dəyişməyə bilər. Gülümsəmə, qaşların hərəkəti və göz ətrafındakı mimikalar qeyri-təbii görünə bilər.

Lakin bu üsul artıq təkbaşına etibarlı deyil, çünki müasir sistemlər bu detalları əvvəlkindən daha yaxşı yarada bilir.

3. İşıq və kölgələri yoxlayın

Real görüntüdə işıq bütün obyektlərə müəyyən fiziki qaydalara uyğun düşür.

Deepfake görüntüdə isə üz ilə bədənin və ya ətraf mühitin işıqlandırılması arasında kiçik fərqlər yarana bilər.

Üzün işıq istiqaməti digər obyektlərdən fərqlənirsə, bu, görüntünün dəyişdirilmiş ola biləcəyinə dair ipucu verə bilər.

4. Üzün kənarlarına diqqət edin

Bəzi süni şəkildə dəyişdirilmiş görüntülərdə üzün kənarları, saçların ətrafı və qulaq hissəsi qeyri-təbii görünə bilər.

Xüsusilə aşağı keyfiyyətli deepfake-lərdə üzün kənarında bulanıqlıq və ya görüntünün digər hissələri ilə uyğun gəlməyən detallar müşahidə oluna bilər.

5. Səsdə qeyri-təbii xüsusiyyətləri dinləyin

Süni yaradılmış səs bəzən çox monoton və ya emosiyasız səslənə bilər.

Nəfəs alma, pauzalar, vurğular və emosional dəyişikliklər insan səsindəki qədər təbii olmaya bilər.

Lakin səs deepfake texnologiyası da sürətlə inkişaf etdiyi üçün yalnız səsə qulaq asaraq qərar vermək düzgün deyil.

Ən vacib üsul: mənbəni yoxlamaq

Deepfake-i müəyyən etməyin ən yaxşı yollarından biri görüntünün özündən çox mənbəsinə baxmaqdır.

Məsələn, sosial şəbəkədə sensasiyalı bir video görürsünüzsə, dərhal paylaşmaq əvəzinə özünüzə bu sualları verin:

• Videonu kim yayıb?
• Hadisə haqqında başqa etibarlı mənbələr yazıbmı?
• Videonun orijinal versiyası haradadır?
• Videoda deyilən məlumat rəsmi mənbələrdə təsdiqlənirmi?
• Video nə vaxt hazırlanıb?
• Eyni hadisəni göstərən başqa görüntülər varmı?

Əgər çox mühüm bir hadisə haqqında yalnız bir naməlum hesab paylaşım edirsə, ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Deepfake-i müəyyən edən proqramlara etibar etmək olarmı?

Bəzi alətlər və texnologiyalar süni şəkildə yaradılmış görüntüləri müəyyən etməyə çalışır. Lakin heç bir detektorun hər vəziyyətdə mükəmməl nəticə verdiyini düşünmək düzgün deyil.

Süni intellekt texnologiyası inkişaf etdikcə deepfake-lər də dəyişir. Bu səbəbdən bu gün müəyyən bir saxta görüntünü aşkar edən sistem sabah yaradılmış daha inkişaf etmiş deepfake qarşısında səhv edə bilər.

Ən təhlükəsiz yanaşma texniki detektor nəticəsini digər sübutlarla birlikdə qiymətləndirməkdir.

Deepfake ilə saxta xəbər eyni şeydirmi?

Xeyr.

Saxta xəbər yalan və ya yanıltıcı məlumatın yayılmasıdır.

Deepfake isə həmin məlumatı saxta foto, video və ya səs vasitəsilə daha inandırıcı göstərmək üçün istifadə edilə bilən texnologiyadır.

Məsələn, bir insan haqqında yalan məlumat yazmaq saxta xəbər ola bilər. Həmin insanın heç vaxt demədiyi sözləri dediyini göstərən süni video hazırlamaq isə deepfake ola bilər.

Bəzən ikisi birlikdə də istifadə edilə bilər.

Deepfake dələduzluqda necə istifadə oluna bilər?

Deepfake texnologiyası səs və görüntü vasitəsilə insanların kimliyini təqlid etmək üçün də istifadə oluna bilər.

Məsələn, kimsə tanıdığınız şəxsin səsinə çox bənzər süni səs yaradaraq sizdən pul və ya məxfi məlumat tələb edə bilər.

Buna görə telefon və internet üzərindən gələn gözlənilməz maliyyə tələblərinə yalnız səsə və ya videoya əsaslanaraq inanmaq təhlükəlidir.

Əgər kimsə sizdən təcili pul göndərməyinizi istəyirsə, həmin şəxslə başqa kanaldan əlaqə saxlayaraq onun həqiqətən özü olub-olmadığını yoxlamaq daha təhlükəsizdir.

Gələcəkdə deepfake-ləri ayırmaq daha çətin olacaq?

Böyük ehtimalla, bəli.

Süni intellekt sistemləri inkişaf etdikcə yaradılan görüntü və səslərin keyfiyyəti də artır. Əvvəllər deepfake-lərdə aşkar görünən səhvlər gələcəkdə daha az nəzərə çarpa bilər.

Bu səbəbdən gələcəkdə əsas bacarıq yalnız “saxta görüntünü gözlə tanımaq” deyil, məlumatı mənbə, kontekst və əlavə sübutlarla yoxlamaq olacaq.

Deepfake dövründə necə davranmalıyıq?

İnternetdə qarşılaşdığımız hər görüntünü avtomatik olaraq doğru qəbul etmək əvəzinə tənqidi düşünmək vacibdir.

Xüsusilə emosional və sensasiyalı məzmun gördükdə bir neçə saniyə dayanıb yoxlama aparmaq faydalıdır.

Gördüyümüz hər şey həqiqət deyil.

Bir video çox real görünə bilər, amma bu, onun həqiqi olduğunu sübut etmir.

Nəticə

Deepfake süni intellektin imkanlarını göstərən ən maraqlı, eyni zamanda ən çox müzakirə olunan texnologiyalardan biridir. Onun kino, təhsil və yaradıcılıq üçün faydalı tətbiqləri olsa da, saxta məlumat və dələduzluq üçün istifadə edilməsi ciddi problemlər yarada bilər.

Deepfake-lər getdikcə daha real olduqca onları yalnız üz cizgilərinə, səsə və ya görüntü keyfiyyətinə baxaraq müəyyən etmək çətinləşəcək.

Ona görə ən yaxşı müdafiə tənqidi düşüncə, mənbəni yoxlamaq və məlumatı paylaşmazdan əvvəl təsdiqləməkdir.

Unutmayaq:

Gözümüzün gördüyü hər şey gerçək olmaya bilər. Rəqəmsal dünyada ən vacib bacarıqlardan biri artıq yalnız görmək deyil — gördüyümüzü yoxlamaqdır.