Mars əsrlərdir insanlarda maraq doğuran planetlərdən biridir. Göy üzündə qırmızı rəngdə görünməsi səbəbindən “Qırmızı planet” adlandırılan Mars həm görünüşü, həm də Yerə müəyyən oxşarlıqları ilə alimlərin diqqətini çəkir. Bu gün Mars haqqında artıq çoxlu məlumatımız olsa da, onun ən böyük sirri hələ də tam cavablandırılmayıb: Marsda həyat olubmu və ya hazırda orada hər hansı həyat forması mövcuddurmu?

Bu sual yalnız kosmos araşdırmaları üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Əgər Marsda həyatın izləri tapılarsa, bu, həyatın kainatda yalnız Yerə məxsus olmadığını göstərən ən mühüm kəşflərdən biri ola bilər.

Mars necə planetdir?

Mars Günəş sistemində Günəşə yaxınlığına görə dördüncü planetdir. Yer kimi Mars da qayalı planetdir. Onun səthində dağlar, vadilər, kraterlər, düzənliklər və qədim su axınlarının izləri mövcuddur.

Marsın ölçüsü Yerdən daha kiçikdir. Onun diametri Yerinkinin təxminən yarısı qədərdir. Marsın cazibə qüvvəsi də Yerdəkindən zəifdir. Buna görə Marsda çəkisi Yer üzündəkinin təxminən 38 faizi qədər olardı.

Marsda bir sutka təxminən 24 saat 37 dəqiqə davam edir. Bu xüsusiyyət onu Yerə müəyyən mənada bənzədir. Lakin Marsda bir il daha uzundur və planet Günəş ətrafında tam dövrünü təxminən 687 Yer gününə tamamlayır.

Marsın iki kiçik təbii peyki var: Fobos və Deymos.

Niyə Mars qırmızıdır?

Marsın qırmızı görünməsinin əsas səbəbi onun səthində və torpağında dəmir minerallarının olmasıdır. Bu dəmir zamanla oksigenlə reaksiyaya girərək paslanır. Yer üzərində də dəmir paslandıqda qırmızımtıl rəng alır.

Marsın səthindəki dəmir oksidləri planetə uzaqdan baxdıqda onu qırmızı rəngdə göstərir. Məhz buna görə Mars tarix boyu müxtəlif sivilizasiyaların diqqətini çəkib və onun haqqında çoxsaylı miflər yaranıb.

Marsda əvvəllər su olubmu?

Marsda həyat axtarışlarının əsas səbəblərindən biri su ilə bağlı sübutlardır.

Alimlər Marsın səthində qədim çayların, göllərin və hətta böyük su hövzələrinin mövcud ola biləcəyini göstərən geoloji izlər aşkar ediblər. Bəzi qayaların və mineralların quruluşu onların keçmişdə su ilə təmasda olduğunu göstərir.

Bu xüsusilə vacibdir, çünki Yer üzündə bildiyimiz bütün həyat formaları suya ehtiyac duyur. Buna görə də alimlər Marsın keçmişində suyun mövcud olmasını planetdə qədim həyatın yaranması üçün əlverişli şəraitin ola biləcəyinə dair mühüm ipucu hesab edirlər.

Lakin bu, Marsda mütləq həyatın olduğunu sübut etmir. Sadəcə olaraq, keçmişdə planetin bəzi bölgələrinin həyat üçün indiki vəziyyətindən daha uyğun ola biləcəyini göstərir.

Marsın iqlimi niyə həyat üçün çətindir?

Bugünkü Mars Yer ilə müqayisədə olduqca soyuq və quraq planetdir. Atmosferi çox nazikdir və əsasən karbon qazından ibarətdir. İnsan Marsın səthində adi paltarla nəfəs ala bilməz.

Marsda temperatur da ciddi şəkildə dəyişə bilər. Planetin atmosferi nazik olduğundan istiliyi Yer atmosferi kimi yaxşı saxlaya bilmir. Buna görə gecələr temperatur kəskin şəkildə aşağı düşə bilər.

Digər mühüm problem isə radiasiyadır. Marsın Yer kimi güclü qlobal maqnit sahəsi və qalın atmosferi yoxdur. Buna görə səth kosmik və Günəş mənşəli radiasiyaya daha çox məruz qalır.

Bütün bunlar Marsın indiki səthini insanlar və Yer üzündəki əksər həyat formaları üçün olduqca əlverişsiz edir.

Bəs həyat harada gizlənə bilər?

Alimlər yalnız Marsın səthinə baxmırlar. Onlar planetin yeraltı qatlarında həyat üçün daha uyğun şəraitin ola biləcəyini də düşünürlər.

Marsın səthinin altında buz və keçmişdə su ilə əlaqəli ola biləcək müxtəlif geoloji strukturlar mövcuddur. Əgər Marsda hər hansı mikroorqanizm və ya onun izləri qorunubsa, onları səthin altında tapmaq səthdə axtarmaqdan daha mümkün ola bilər.

Bəzi alimlər düşünürlər ki, keçmişdə Marsın səthində yaşamış mümkün mikroorqanizmlər planetin iqlimi dəyişdikdən sonra daha qorunan mühitlərə çəkilmiş ola bilər. Bu isə gələcək missiyalarda daha dərin nümunələrin araşdırılmasını əhəmiyyətli edir.

Alimlər Marsda nə axtarırlar?

Marsda həyat axtarmaq sadəcə canlı orqanizm tapmaq demək deyil. Alimlər həyatın mövcudluğunu göstərə biləcək müxtəlif biosignaturalar axtarırlar.

Bunlara müəyyən üzvi molekullar, mineralların xüsusiyyətləri və bioloji proseslərlə əlaqəli ola biləcək kimyəvi dəyişikliklər daxil ola bilər.

Bundan başqa, Marsın süxurları da böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki qədim həyatın izləri milyonlarla və ya milyardlarla il ərzində qorunmuş qayaların içində qala bilər.

Mars robotları nə iş görür?

Marsın araşdırılmasında robotlar böyük rol oynayır. Müxtəlif ölkələr Marsa orbit aparatları, eniş modulları və planetin səthində hərəkət edən roverlər göndərib.

Roverlər Marsın səthində hərəkət edərək süxurları və torpağı analiz edir, şəkillər çəkir və müxtəlif elmi ölçmələr aparırlar. Bəzi missiyaların əsas məqsədlərindən biri keçmişdə Marsda həyat üçün əlverişli şəraitin olub-olmadığını müəyyən etməkdir.

Bu robotların üstünlüyü ondadır ki, onlar insan üçün təhlükəli olan mühitdə uzun müddət işləyə bilirlər.

Marsdan Yerə nümunə gətirmək niyə vacibdir?

Marsda həyatın olub-olmadığını müəyyən etməyin ən yaxşı yollarından biri planetdən götürülmüş nümunələri Yer laboratoriyalarında ətraflı araşdırmaqdır.

Yer üzündə alimlərin sərəncamında daha güclü və müxtəlif laboratoriya avadanlıqları var. Buna görə Mars süxurlarının Yerə gətirilməsi onların daha ətraflı analiz edilməsinə imkan verə bilər.

Lakin Marsdan nümunə gətirmək son dərəcə mürəkkəb və bahalı prosesdir. Nümunələrin təhlükəsiz şəkildə toplanması, saxlanması və Yerə çatdırılması üçün çoxsaylı texniki problemlər həll edilməlidir.

Marsda həyat tapılarsa, nə baş verəcək?

Təsəvvür edək ki, alimlər Marsda qədim mikroorqanizmlərin izlərini aşkar etdilər. Bu, elm tarixində böyük dönüş nöqtəsi olardı.

Çünki bu halda həyatın yaranmasının yalnız Yerə məxsus hadisə olmadığı ehtimalı güclənərdi. Alimlər Marsdakı həyatla Yer üzündəki həyat arasında əlaqənin olub-olmadığını da araşdırmağa başlayardılar.

Məsələn, Mars və Yer arasında keçmişdə asteroid zərbələri nəticəsində süxur parçalarının daşınması mümkün olub. Buna görə alimlər gələcəkdə başqa bir maraqlı sualı da araşdıra bilərlər: Marsda həyat Yerə bənzər şəkildə yaranıb, yoxsa iki planetdə müstəqil şəkildə formalaşıb?

Marsda insanlar yaşaya bilərmi?

Marsın gələcəkdə insanlar tərəfindən məskunlaşdırılması ideyası artıq yalnız elmi fantastika mövzusu deyil. Bir çox alim və kosmik təşkilat insanlı Mars missiyalarının imkanlarını araşdırır.

Lakin Marsda yaşamaq üçün çox ciddi problemlər həll edilməlidir.

İlk növbədə, insanlar nəfəs almaq üçün oksigenə ehtiyac duyurlar. Mars atmosferində isə insanın nəfəs alması üçün kifayət qədər oksigen yoxdur.

İkinci problem sudur. İnsanların içmək, qida yetişdirmək və müxtəlif texniki proseslər üçün suya ehtiyacı olacaq. Buna görə Marsda su buzunun harada yerləşdiyini müəyyənləşdirmək çox vacibdir.

Üçüncü problem qidadır. Marsa uzun müddət ərzində Yer üzündən qida aparmaq həm çətin, həm də bahalı olacaq. Gələcəkdə qidanın bir hissəsinin Marsda xüsusi istixanalarda yetişdirilməsi nəzərdən keçirilə bilər.

Dördüncü problem isə radiasiyadır. Marsda insanlar Yer atmosferinin və maqnit sahəsinin qorumasından məhrum olacaqlar. Buna görə yaşayış məntəqələrinin xüsusi qoruyucu konstruksiyalara malik olması lazım gələcək.

Marsa səyahət nə qədər çətindir?

Mars Yerə ən yaxın planetlərdən biri olsa da, ora getmək çox mürəkkəbdir. Yer və Mars Günəş ətrafında müxtəlif sürətlə hərəkət etdiyinə görə iki planet arasındakı məsafə daim dəyişir.

Kosmik aparatın Marsa göndərilməsi üçün uyğun zaman pəncərəsi seçilməlidir. Səyahət də aylarla davam edə bilər.

İnsanlı missiya isə robot missiyasından daha çətin olacaq. Çünki astronavtların uzun müddət qapalı mühitdə yaşaması, sağlamlığının qorunması, radiasiyadan müdafiəsi və fövqəladə hallara hazırlıq kimi məsələlər həll edilməlidir.

Marsda həyat tapmaq niyə bu qədər vacibdir?

Bu sualın cavabı sadədir: biz kainatda tək olub-olmadığımızı bilmək istəyirik.

Yer kainatda həyatın mövcud olduğu təsdiqlənmiş yeganə planetdir. Əgər Marsda da həyatın izləri tapılarsa, bu, kainatda həyatın yaranmasının düşündüyümüzdən daha geniş yayılmış ola biləcəyini göstərər.

Hətta Marsda yalnız çox qədim mikroorqanizmlərin izləri tapılsa belə, bu, həyatın planetlərdə necə yarandığını öyrənmək üçün böyük əhəmiyyət daşıyacaq.

Mars haqqında maraqlı faktlar

• Marsda bir sutka təxminən 24 saat 37 dəqiqədir.
• Marsda bir il təxminən 687 Yer günüdür.
• Marsın iki peyki var: Fobos və Deymos.
• Marsın Günəş sistemindəki ən böyük vulkanlardan biri olan Olympus Mons adlı nəhəng vulkanı var.
• Marsda çox böyük kanyon sistemləri mövcuddur. Onlardan ən məşhurlarından biri Valles Marinerisdir.
• Marsın atmosferinin əsas hissəsini karbon qazı təşkil edir.
• Marsın səthində suyun buz şəklində mövcud olduğu məlumdur.
• Marsda keçmişdə çay və göllərin mövcud olduğunu göstərən çoxsaylı geoloji sübutlar var.
• Marsın səthində Yer üzündəki kimi nəfəs almaq mümkün deyil.
• Planetin qırmızı rəngi əsasən dəmir minerallarının oksidləşməsi ilə əlaqədardır.

Mars hələ də insanlığın qarşısında duran ən böyük kosmik suallardan biridir. Alimlər planetin keçmişini araşdırır, su izlərini öyrənir, süxurları analiz edir və həyatın mümkün izlərini axtarırlar.

Bu günə qədər Marsda həyatın mövcudluğu təsdiqlənməyib. Ancaq planetin keçmişdə suya malik olması və bəzi bölgələrinin qədim dövrlərdə daha əlverişli şəraitə sahib olması alimləri araşdırmaları davam etdirməyə sövq edir.

Bəlkə də Marsın ən böyük sirri hələ qarşımızdadır. Gələcək kosmik missiyalar bizə yalnız Mars haqqında deyil, həyatın kainatda necə yarandığı və Yer kürəsinin bu nəhəng kainatdakı yerinin nə olduğu haqqında çox mühüm məlumatlar verə bilər.

Bəlkə də bir gün Marsdan gələcək kiçik bir nümunə bəşəriyyətin ən böyük sualına cavab verəcək: kainatda həqiqətən təkikmi?