Tarixə nəzər saldıqda böyük müharibələr, siyasi qərarlar, ixtiralar və inqilabların milyonlarla insanın həyatını dəyişdiyini görürük. Lakin bəzən tarixin istiqamətini dəyişən hadisələr heç də əvvəlcədən planlaşdırılmış qərarlar olmur.

Bəzi hallarda bir təsadüfi görüş, yanlış başa düşülən əmr, gecikmə, səhv dönüş və ya gözlənilməz hadisə böyük tarixi nəticələrə səbəb olur.

Əlbəttə, “tarixi bir təsadüf dəyişdi” demək həmişə tam doğru olmaya bilər. Tarixi hadisələrin arxasında çoxsaylı siyasi, iqtisadi və sosial səbəblər dayanır. Amma bəzi təsadüflər hadisələrin nə vaxt və necə baş verəcəyinə ciddi təsir göstərə bilib.

Bəs belə hadisələr hansılardır?

1. Bir sürücünün səhv dönüşü və Birinci Dünya müharibəsinin başlanması

Tarixin ən məşhur təsadüflərindən biri 1914-cü ildə baş verən hadisədir.

Avstriya-Macarıstan imperiyasının varisi Frans Ferdinand Sarayevoya səfər etmişdi. Onun səfəri zamanı sui-qəsd cəhdi baş verdi. İlk cəhddən sonra hadisələr qarışıq şəkildə davam etdi.

Daha sonra Frans Ferdinandın avtomobili planlaşdırılan marşrutdan fərqli istiqamətə getdi və təsadüfən sui-qəsdçi Qavrilo Principin olduğu yerə yaxınlaşdı.

Princip fürsətdən istifadə edərək Frans Ferdinandı və həyat yoldaşını öldürdü.

Bu sui-qəsd Birinci Dünya müharibəsinin yeganə səbəbi deyildi. Avropada artıq uzun müddətdir siyasi gərginlik, hərbi ittifaqlar və dövlətlərarası rəqabət mövcud idi.

Lakin bu hadisə böyük böhranı sürətləndirən əsas qığılcımlardan birinə çevrildi.

Nəticədə müharibə başladı və milyonlarla insan həyatını itirdi.

Maraqlı məqam

Əgər həmin avtomobil başqa istiqamətə getsəydi və Principlə qarşılaşmasaydı, hadisələrin necə inkişaf edəcəyini heç vaxt dəqiq bilməyəcəyik.

Bəlkə də müharibə yenə baş verəcəkdi, bəlkə də başqa formada başlayacaqdı.

Bu hadisə göstərir ki, bəzən kiçik bir qərar böyük tarixi prosesin vaxtını dəyişə bilər.

2. İsgəndəriyyə kitabxanasının taleyi

İsgəndəriyyə Kitabxanası qədim dünyanın ən məşhur elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri hesab olunur.

Kitabxananın daxilində çoxlu sayda qədim mətnin olduğu düşünülür. Filosofların, alimlərin və yazıçıların əsərləri burada toplanırdı.

Lakin kitabxananın necə və nə vaxt məhv olduğu barədə məşhur hekayələr çox vaxt həddindən artıq sadələşdirilir.

Əslində tarixçilər kitabxananın bir anda böyük yanğın nəticəsində tamamilə məhv olması fikrinə ehtiyatla yanaşırlar. Müxtəlif dövrlərdə baş verən müharibələr, siyasi dəyişikliklər və mədəni mərkəzlərin zəifləməsi kitabxananın tədricən öz əhəmiyyətini itirməsinə səbəb olmuş ola bilər.

Bu hadisənin özü tam olaraq “təsadüf” sayılmasa da, qədim biliklərin böyük hissəsinin zamanla itirilməsi tarixdə mühüm dönüşlərdən biridir.

Əgər həmin əsərlər tam şəkildə qorunsaydı, bu gün qədim elm haqqında bildiklərimiz çox daha geniş ola bilərdi.

3. Penisilinin təsadüfən kəşfi

Bəzən təsadüf yalnız siyasi tarixdə deyil, elm tarixində də böyük dəyişiklik yaradır.

1928-ci ildə britaniyalı alim Alexander Fleming bakteriyalar üzərində araşdırma aparırdı.

Laboratoriyada saxlanılan bəzi bakteriya nümunələrindən birinin üzərində kif əmələ gəlmişdi. Fleming həmin kifin ətrafındakı bakteriyaların məhv olduğunu müşahidə etdi.

Bu müşahidə sonradan penisilinin inkişafına gedən yolun əsasını qoydu.

Penisilin və sonrakı antibiotiklərin inkişafı müasir tibbdə böyük dəyişiklik yaratdı. Əvvəllər təhlükəli ola bilən bir çox bakterial infeksiyaların müalicəsi mümkün oldu.

Burada maraqlı olan odur ki, Fleming hadisəni sadəcə “laboratoriyada baş vermiş səhv” kimi görmədi. O, gözlənilməz nəticəni müşahidə etdi və onun əhəmiyyətini anladı.

Buradan vacib bir nəticə çıxır:

Təsadüfün özü kifayət etmir. Onu görmək və düzgün qiymətləndirmək də lazımdır.

4. İkinci Dünya müharibəsində “möcüzəvi” hava şəraiti

1944-cü ildə müttəfiq qüvvələrin Normandiyaya desant çıxarması İkinci Dünya müharibəsinin ən mühüm əməliyyatlarından biri idi.

Əməliyyatın uğurunda hava şəraiti böyük rol oynayırdı.

Hava şəraiti əvvəlcə əlverişsiz idi. Lakin müttəfiq komandanlığı müəyyən bir vaxtda hava şəraitinin qısa müddətə yaxşılaşacağını düşündü və əməliyyata başlamaq qərarı verdi.

Bu, tam olaraq təsadüf olmasa da, hava şəraitinin qeyri-müəyyənliyi böyük risk yaradırdı.

Əməliyyatın uğuru Qərbi Avropanın azad edilməsində və müharibənin sonrakı gedişində mühüm rol oynadı.

Bu hadisə göstərir ki, tarixdə bəzən insan qərarları ilə təbiətin yaratdığı gözlənilməz şərait bir-birinə təsir edir.

5. İkinci Dünya müharibəsində bir səhvin yaratdığı təhlükə

Tarixdə yanlış anlaşılmış məlumatların da böyük nəticələri olub.

Müharibələrdə komandirlər çox vaxt natamam və ya gecikmiş məlumat əsasında qərar verməli olurlar. Bəzən kiçik bir rabitə səhvi böyük əməliyyatın nəticəsinə təsir edə bilər.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı da müxtəlif əməliyyatlarda yanlış məlumatlar, gecikmiş xəbərlər və rabitə problemləri ciddi nəticələrə səbəb olub.

Bu nümunələr bizə göstərir ki, tarix yalnız böyük liderlərin qərarlarından ibarət deyil. Məlumatın necə ötürülməsi də tarixin gedişinə təsir edə bilər.

6. İkinci Dünya müharibəsinin sonuna təsir edən atom bombası layihəsi

Atom bombasının yaradılması planlaşdırılan və uzun illər davam edən elmi layihənin nəticəsi idi. Buna görə onu təsadüfi hadisə adlandırmaq düzgün olmaz.

Lakin bu layihənin özü də çoxsaylı gözlənilməz elmi kəşflərdən və təsadüfi müşahidələrdən faydalanmışdı.

XX əsrin əvvəllərində atomun quruluşu və radioaktivlik haqqında edilən müxtəlif kəşflər sonradan nüvə fizikasının inkişafına gətirib çıxardı.

Bir-birindən ayrı görünən elmi kəşflər zaman keçdikcə birləşərək dünyanın siyasi və hərbi tarixini dəyişdirən texnologiyaya çevrildi.

Bu, “təsadüf” anlayışının başqa bir formasını göstərir:

Bəzən tarixi dəyişən bir hadisə yox, bir-birinin ardınca gələn kiçik kəşflər olur.

7. Coca-Cola və səhv resept?

Daha fərqli bir nümunə isə biznes tarixindən gəlir.

Bir çox məşhur məhsulun yaranmasında gözlənilməz hadisələrin rolu olub. İnsanlar yeni məhsul yaratmağa çalışarkən bəzən planlaşdırmadıqları nəticə əldə ediblər.

Lakin burada bir şeyi ayırmaq lazımdır: məşhur şirkətlər haqqında yayılan “təsadüfən yaradılıb” tipli hekayələrin hamısı tarixi baxımdan tam doğru deyil.

Bu səbəbdən belə hekayələri araşdırarkən mənbələrə diqqət etmək vacibdir.

Tarixdə ən maraqlı hadisələrdən biri də məhz budur: zaman keçdikcə real hadisələrə əfsanələr əlavə olunur.

8. Bir səhv nəticə elmə necə kömək edə bilər?

Elmdə səhv nəticələr həmişə faydasız deyil.

Alim bəzən gözlədiyi nəticəni əldə etmir. Lakin bu nəticənin səbəbini araşdırarkən yeni bir kəşfə gedən yol tapa bilər.

Tarixdə bunun çoxsaylı nümunələri var.

Əslində elmi tərəqqinin böyük hissəsi belə bir proseslə inkişaf edir:

Fərziyyə → Təcrübə → Gözlənilməz nəticə → Araşdırma → Yeni kəşf

Bu səbəbdən laboratoriyada baş verən hər gözlənilməz hadisəni dərhal “uğursuzluq” hesab etmək olmaz.

Təsadüflər həqiqətən tarixi dəyişir?

Bu suala cavab vermək asan deyil.

Tarixi hadisələrin arxasında çox böyük və mürəkkəb səbəblər dayanır. Bir insanın etdiyi səhv dönüş və ya bir neçə dəqiqəlik gecikmə bəzən yalnız hadisənin formasını dəyişə bilər.

Məsələn, Frans Ferdinandın öldürülməsi Birinci Dünya müharibəsinin bütün səbəbi deyildi. Avropada müharibəyə gətirib çıxaran çoxsaylı siyasi və hərbi gərginliklər artıq mövcud idi.

Eyni şəkildə, penisilinin kəşfi də yalnız “şans” nəticəsində yaranmadı. Əsas məsələ Fleming kimi alimlərin gözlənilməz hadisələri müşahidə etməsi və onları elmi şəkildə araşdırması idi.

Deməli, təsadüf tarixin qapısını aça bilər, amma həmin qapıdan hansı istiqamətdə keçiləcəyini başqa amillər müəyyən edir.

Təsadüf və insan qərarı

Tarixi hadisələrin ən maraqlı tərəfi budur ki, təsadüf və insan qərarı çox vaxt birlikdə işləyir.

Bir hadisə təsadüfən baş verə bilər, lakin insanların ona verdiyi reaksiya nəticəni müəyyənləşdirir.

Məsələn:

Təsadüf → İnsan reaksiyası → Qərar → Nəticə → Tarixi dəyişiklik

Buna görə tarixdə “əgər belə olmasaydı, nə baş verərdi?” sualını vermək maraqlı olsa da, bunun dəqiq cavabını bilmək mümkün deyil.

Nəticə

Tarix bizə göstərir ki, böyük dəyişikliklər həmişə böyük planlarla başlamır.

Bəzən bir səhv dönüş, gözlənilməz laboratoriya nəticəsi, hava şəraitində dəyişiklik və ya vaxtında verilmiş qərar hadisələrin istiqamətinə təsir edə bilər.

Lakin təsadüfü həddindən artıq şişirtmək də düzgün deyil. Tarixi yalnız bir hadisə ilə izah etmək mümkün deyil. Cəmiyyət, iqtisadiyyat, siyasət, texnologiya və insan qərarları bir-biri ilə əlaqəli şəkildə tarix yaradır.

Bəlkə də tarixin ən maraqlı dərslərindən biri budur:

Kiçik bir hadisənin böyük nəticəsi ola bilər, amma həmin nəticəni yaradan şey yalnız təsadüf deyil — insanın həmin təsadüfə necə cavab verməsidir.