Təsəvvür edin ki, kompüterdən istifadə etmək üçün klaviaturaya toxunmağa, siçanı hərəkət etdirməyə və hətta danışmağa belə ehtiyac yoxdur. Sadəcə bir hərəkəti düşünürsünüz və kompüter bunu anlayaraq yerinə yetirir. Elmi fantastika filmlərində gördüyümüz bu fikir artıq yalnız xəyal deyil. Beyin-kompüter interfeysi (BCI – Brain-Computer Interface) adlanan texnologiya insan beyninin fəaliyyəti ilə kompüter və digər elektron cihazlar arasında birbaşa əlaqə yaratmağa çalışır.

Bu texnologiya hələ inkişaf mərhələsində olsa da, gələcəkdə insanların kompüterlərlə qarşılıqlı əlaqəsini, tibbi müalicə üsullarını və hətta bəzi fiziki imkanları dəyişdirə bilər.

Beyin-kompüter interfeysi nədir?

Beyin-kompüter interfeysi insan beynində yaranan elektrik və digər fizioloji siqnalları müəyyən üsullarla ölçərək onları kompüterin başa düşə biləcəyi əmrlərə çevirməyə imkan verən sistemdir.

Sadə şəkildə desək:

Beyin → siqnal → BCI sistemi → kompüter → hərəkət

Məsələn, insan müəyyən bir hərəkəti etməyi düşündükdə beynində elektrik aktivliyi yaranır. BCI sistemi həmin aktivliyi qeydə alır, xüsusi alqoritmlər siqnalı analiz edir və kompüterə müəyyən əmr göndərir.

Beləliklə, insan yalnız düşüncə vasitəsilə kompüter kursorunu hərəkət etdirə, robotik qolu idarə edə və ya digər uyğun cihazlarla qarşılıqlı əlaqə yarada bilər.

Beynimiz kompüterə necə “əmr” verir?

Beynimiz milyardlarla sinir hüceyrəsindən, yəni neyronlardan ibarətdir. Neyronlar bir-biri ilə elektrik və kimyəvi siqnallar vasitəsilə əlaqə saxlayırlar.

Biz hər hansı hərəkəti etdikdə və ya etməyi düşündükdə beynin müəyyən bölgələrində xüsusi fəaliyyət yaranır. Məsələn, əlimizi hərəkət etdirmək istədikdə hərəkətin planlaşdırılması və idarə olunması ilə əlaqəli beyin sahələri aktivləşir.

BCI texnologiyasının əsas məqsədi məhz bu fəaliyyəti müəyyən etməkdir.

Sistem beyindən gələn siqnalları qəbul edir, onları təmizləyir və analiz edir. Daha sonra süni intellekt və digər hesablama üsullarından istifadə etməklə həmin siqnalların hansı əmrlə əlaqəli olduğu müəyyən edilir.

BCI üçün beyin siqnalları necə oxunur?

Beyin-kompüter interfeyslərinin müxtəlif növləri var. Əsas fərq beyin siqnallarının necə əldə edilməsidir.

1. Qeyri-invaziv sistemlər

Bu sistemlərdə beyinə cərrahi müdaxilə edilmir. Ən məşhur üsullardan biri EEG-dir.

EEG cihazlarında baş dərisinin üzərinə xüsusi elektrodlar yerləşdirilir. Bu elektrodlar beynin elektrik aktivliyini qeydə alır.

Bu yanaşmanın üstünlüyü onun daha təhlükəsiz olmasıdır. Lakin kəllə və digər toxumalar siqnalların keyfiyyətinə təsir etdiyi üçün çox dəqiq məlumat əldə etmək çətin ola bilər.

2. İnvaziv sistemlər

Bu üsulda elektrodlar birbaşa beynin daxilinə və ya səthinə yerləşdirilir. Bunun üçün cərrahi əməliyyat tələb olunur.

İnvaziv sistemlər daha keyfiyyətli və detallı siqnallar əldə etməyə imkan verə bilər. Lakin əməliyyat tələb etdiyi üçün infeksiya və digər tibbi risklər yaradır.

Buna görə bu texnologiyadan istifadə zamanı təhlükəsizlik məsələləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu texnologiya nə üçün istifadə oluna bilər?

Beyin-kompüter interfeysinin ən mühüm tətbiq sahələrindən biri tibbdir.

Məsələn, ağır hərəkət məhdudiyyəti olan insanlar üçün BCI sistemləri kompüter və ya robotik cihazlarla əlaqə yaratmağa kömək edə bilər.

İnsan əlini fiziki olaraq hərəkət etdirə bilməsə də, müəyyən hərəkəti etməyi düşündükdə sistem bu niyyəti müəyyən edib robotik qola və ya kompüter kursoruna ötürə bilər.

Bu texnologiya xüsusilə iflic, onurğa beyni zədələnmələri və bəzi digər nevroloji problemləri olan insanlar üçün gələcəkdə yeni imkanlar yarada bilər.

Robotik qol düşüncə ilə idarə oluna bilərmi?

Bəli, bu istiqamətdə artıq elmi tədqiqatlar aparılıb.

Müəyyən BCI sistemləri insanın hərəkət niyyəti ilə bağlı beyin siqnallarını analiz edərək robotik cihazları idarə etməyə imkan verə bilir.

Məsələn, istifadəçi robotik qolun müəyyən istiqamətdə hərəkət etməsini düşündükdə sistem beyin siqnallarını analiz edir və uyğun əmri robotik qurğuya göndərir.

Bu texnologiyanın inkişafı gələcəkdə fiziki imkanlarını itirmiş insanların gündəlik həyatında böyük dəyişiklik yarada bilər.

BCI yalnız tibbdə istifadə olunacaq?

Xeyr. Tibb hazırda ən vacib tətbiq sahələrindən biri olsa da, gələcəkdə BCI texnologiyasının başqa sahələrdə də istifadə olunması mümkündür.

Məsələn:

• Kompüterlərin düşüncə ilə idarə edilməsi

• Virtual reallıq sistemləri

• Robotların idarə olunması

• Əlilliyi olan insanlar üçün köməkçi texnologiyalar

• Yeni nəsil oyun sistemləri

• İnsan-maşın əlaqəsinin inkişaf etdirilməsi

• Müxtəlif elmi tədqiqatlar

Bəzi gələcək ssenarilərdə insanlar klaviatura və ya toxunma ekranı əvəzinə müəyyən əmrləri birbaşa beyin fəaliyyəti ilə verə bilərlər.

Süni intellekt BCI üçün niyə vacibdir?

Beyindən alınan siqnallar olduqca mürəkkəbdir. Onlarda müxtəlif hərəkətlərə və düşüncə proseslərinə aid məlumatlar ola bilər. Buna görə kompüterin həmin siqnalları düzgün interpretasiya etməsi asan deyil.

Burada süni intellekt və maşın öyrənməsi mühüm rol oynayır.

Sistem istifadəçinin beyin siqnalları ilə müəyyən əmrlər arasındakı əlaqəni öyrənə bilər. Zaman keçdikcə alqoritm həmin şəxsin siqnallarını daha yaxşı tanımağa başlaya bilər.

Bu, BCI texnologiyasının daha dəqiq və istifadəsi daha rahat olmasına kömək edə bilər.

BCI insan düşüncələrini oxuya bilərmi?

Bu, mövzu haqqında ən çox verilən suallardan biridir.

Filmlərdə BCI texnologiyası bəzən insanın bütün düşüncələrini oxuyan sistem kimi göstərilir. Reallıq isə bundan çox fərqlidir.

Müasir BCI sistemləri ümumiyyətlə insanın bütün düşüncələrini sərbəst şəkildə oxumur. Onlar daha çox müəyyən beyin siqnalları ilə əlaqəli konkret tapşırıqları və ya hərəkət niyyətlərini müəyyən etməyə çalışırlar.

Məsələn, sistem müəyyən bir istifadəçinin “sola hərəkət et”, “sağa hərəkət et” və ya müəyyən hərəkəti təsəvvür etməsi ilə əlaqəli siqnalları öyrənə bilər.

Bu, insanın beynində yaranan bütün fikirləri oxumaq demək deyil.

BCI-nin təhlükələri varmı?

Hər yeni texnologiyada olduğu kimi, BCI-nin də müəyyən riskləri və etik problemləri var.

Ən mühüm məsələlərdən biri beyin məlumatlarının məxfiliyidir.

Əgər gələcəkdə beyin fəaliyyəti ilə bağlı daha çox məlumat toplamaq mümkün olarsa, bu məlumatların kim tərəfindən saxlanıldığı və necə istifadə edildiyi çox vacib məsələyə çevrilə bilər.

Digər sual təhlükəsizlikdir. Beyin-kompüter interfeysi xarici cihazlarla əlaqə saxlayırsa, həmin sistemlərin kiberhücumlardan qorunması vacib olacaq.

Bundan başqa, belə texnologiyaların kimlər üçün əlçatan olacağı və onların insan davranışına necə təsir göstərə biləcəyi də ciddi şəkildə müzakirə edilməlidir.

Gələcəkdə insanlar düşüncə ilə hər şeyə nəzarət edə biləcək?

Bu gün üçün belə bir nəticəyə gəlmək düzgün olmaz.

BCI texnologiyası sürətlə inkişaf etsə də, insan beyninin necə işlədiyini tam başa düşmürük. Beyin son dərəcə mürəkkəb sistemdir və onun bütün fəaliyyətini kompüter əmrlərinə çevirmək çox çətin məsələdir.

Lakin texnologiyanın inkişafı göstərir ki, insan beyninin müəyyən siqnallarını kompüter sistemləri ilə əlaqələndirmək mümkündür.

Gələcəkdə bu əlaqənin daha sürətli, dəqiq və təhlükəsiz olması ehtimal edilir.

BCI insan həyatını necə dəyişə bilər?

Təsəvvür etmək olar ki, gələcəkdə fiziki məhdudiyyətləri olan insanlar kompüter və robotik cihazlardan daha rahat istifadə edə biləcəklər.

Məsələn, hərəkət etməkdə çətinlik çəkən bir insan yalnız düşüncə vasitəsilə kompüterdə yazı yaza, robotik qolunu idarə edə və ya müəyyən elektron cihazları idarə edə bilər.

Bu baxımdan BCI texnologiyasının ən böyük potensialı insanlara itirdikləri bəzi funksiyaları bərpa etmək və müstəqilliklərini artırmaqdır.

Nəticə

Beyin-kompüter interfeysi insan beyni ilə texnologiya arasında birbaşa əlaqə yaratmağa çalışan ən maraqlı müasir texnologiyalardan biridir.

Bu sahə hələ tam inkişaf etməyib və qarşıda həll edilməli çoxlu elmi, texniki və etik problemlər var. Buna baxmayaraq, BCI artıq laboratoriyalarda və tibbi tədqiqatlarda real nəticələr göstərir.

Gələcəkdə kompüterlərlə ünsiyyət qurmaq üçün klaviatura, siçan və ekranlardan əlavə yeni bir vasitəmiz ola bilər: öz beynimiz.

Bəlkə də texnologiyanın gələcəyində ən böyük dəyişiklik kompüterlərin daha ağıllı olması deyil, onların insan beynini daha yaxşı başa düşməsi ol