Heç belə bir hiss yaşamısınızmı: tamamilə yeni bir yerə gedirsiniz, yeni insanlarla danışırsınız və birdən sizə elə gəlir ki, bu anı daha əvvəl yaşamısınız?

Əslində bilirsiniz ki, həmin yerə ilk dəfə gəlmisiniz. Hadisənin əvvəl baş vermədiyinə əminsiniz. Amma buna baxmayaraq, beyniniz sizə “mən bunu əvvəllər görmüşəm” hissini verir.

Bu qəribə hiss déjà vu adlanır.

“Déjà vu” fransız dilində “artıq görülmüş” deməkdir. Bu hadisə insanlarda kifayət qədər yayğındır və elm tərəfindən müxtəlif nəzəriyyələrlə izah edilməyə çalışılır. Lakin déjà vu-nun beyində tam olaraq necə yarandığı hələ də tam aydın deyil.

Déjà vu zamanı nə baş verir?

Déjà vu zamanı insan qarşılaşdığı hadisənin və ya vəziyyətin ona tanış olduğunu hiss edir, lakin həmin hadisəni nə vaxt və harada yaşadığını xatırlaya bilmir.

Məsələn, başqa şəhərə ilk dəfə getmisiniz. Küçədə gedərkən birdən ətrafınızdakı binaların, küçənin və hətta həmin anda baş verən söhbətin sizə çox tanış olduğunu hiss edirsiniz.

Beynin bir tərəfi “bu vəziyyət mənə tanışdır” siqnalı verir, digər tərəfi isə həmin hadisəyə aid konkret xatirə tapa bilmir.

Nəticədə qəribə bir ziddiyyət yaranır:

“Mən bunu tanıyıram, amma haradan tanıdığımı bilmirəm.”

Məhz bu hiss déjà vu-nun əsas xüsusiyyətlərindən biridir.

Déjà vu yaddaşla əlaqəlidirmi?

Alimlərin ən çox araşdırdığı ehtimallardan biri déjà vu-nun yaddaş sistemləri ilə əlaqəli olmasıdır.

Beynimiz gördüyümüz və yaşadığımız hər şeyi eyni formada yadda saxlamır. Bəzi məlumatlar uzunmüddətli yaddaşa keçir, bəziləri isə qısa müddət ərzində unudulur.

Bəzən yeni yaşadığımız hadisə beynin yaddaş sistemində əvvəlki təcrübələrə bənzər şəkildə emal oluna bilər. Bu zaman beyin həmin vəziyyətə tanışlıq hissi verə bilər.

Başqa sözlə, déjà vu həqiqətən həmin hadisəni əvvəllər yaşadığımızı göstərməyə bilər. Sadəcə beynimiz yeni məlumatı əvvəlki təcrübələrlə səhvən əlaqələndirə bilər.

Beyin niyə səhv edə bilər?

Beyin çox mürəkkəb informasiya emal edən sistemdir. Gördüyümüz görüntülər, eşitdiyimiz səslər, qoxular, emosiyalar və əvvəlki xatirələr eyni anda işlənir.

Məsələn, yeni bir evə daxil olursunuz. Ev tamamilə yenidir, amma otağın quruluşu uşaqlıqda gördüyünüz başqa bir evə çox bənzəyir.

Siz bunu şüurlu şəkildə xatırlamaya bilərsiniz. Lakin beyniniz həmin oxşarlığı müəyyən edə bilər.

Nəticədə sizdə:

“Burada əvvəllər olmuşam”

hissi yarana bilər.

Əslində isə tanış olan konkret yer yox, onun müəyyən xüsusiyyətləri ola bilər.

Déjà vu və yuxular arasında əlaqə varmı?

Bəzi insanlar déjà vu yaşadıqda bunun əvvəllər gördükləri yuxu ilə əlaqəli olduğunu düşünürlər.

Məsələn, insan bir hadisəni yuxuda gördüyünü xatırlamır, lakin həmin hadisəyə bənzər vəziyyətlə qarşılaşdıqda tanışlıq hissi yaranır.

Bu fikir maraqlı olsa da, hər déjà vu hadisəsinin əvvəlki yuxudan qaynaqlandığını göstərən kifayət qədər elmi sübut yoxdur.

Bəzən yuxularımızın detalları yaddaşımızda qalmır. Sonradan oxşar vəziyyətlə qarşılaşdıqda isə həmin zəif və şüursuz yaddaş hissi bizə tanışlıq kimi görünə bilər.

Déjà vu nə qədər davam edir?

Déjà vu adətən çox qısa müddət davam edir.

İnsan bir neçə saniyə ərzində çox güclü tanışlıq hissi yaşaya bilər və sonra bu hiss yoxa çıxar.

Maraqlısı odur ki, hadisə bitdikdən sonra insan çox vaxt onun nə qədər qəribə olduğunu düşünür:

“Mən niyə elə hiss etdim ki, bunu əvvəllər yaşamışam?”

Bu hissin qəfil yaranması və tez keçməsi déjà vu-nun xarakterik xüsusiyyətlərindəndir.

Hamı déjà vu yaşayır?

Xeyr, hər insan bunu eyni tezlikdə yaşamır.

Bəzi insanlar həyatlarında bir neçə dəfə déjà vu hiss etdiklərini deyirlər, digərləri isə bunu daha tez-tez yaşaya bilirlər.

Bu fərqin səbəbləri tam məlum deyil. Yaş, yaddaş xüsusiyyətləri, diqqət və müxtəlif psixoloji faktorların rol oynaya biləcəyi düşünülür.

Déjà vu xəstəlikdirmi?

Əksər hallarda ara-sıra baş verən déjà vu normal bir təcrübədir və təkbaşına xəstəlik hesab edilmir.

Lakin çox tez-tez təkrarlanan, uzun sürən və başqa qeyri-adi simptomlarla birlikdə baş verən vəziyyətlər fərqli məsələdir.

Məsələn, insan déjà vu ilə yanaşı şüurda dəyişiklik, qəribə qoxu və ya dad hissləri, güclü qorxu, yaddaşda boşluqlar və ya qıcolmaya bənzər hallar yaşayırsa, bunun səbəbini həkimlə müzakirə etmək məqsədəuyğundur.

Xüsusilə bəzi epilepsiya növlərində, o cümlədən temporal payla əlaqəli tutmalarda déjà vu-ya bənzər hisslər yarana bilər. Amma sadəcə déjà vu yaşamaq epilepsiya olduğunuz anlamına gəlmir.

Déjà vu gələcəyi görmək deməkdirmi?

Déjà vu haqqında ən maraqlı inanclardan biri onun insanın gələcəyi əvvəlcədən görməsi ilə əlaqəli olmasıdır.

Bəzi insanlar déjà vu zamanı gələcəkdə nə baş verəcəyini bildiklərini düşünürlər.

Lakin bunun gələcəyi proqnozlaşdıran xüsusi qabiliyyət olduğunu göstərən etibarlı elmi sübut yoxdur.

Beynin tanışlıq hissini yaratması bəzən insanda “mən bunun davamını da bilirəm” təəssüratı yarada bilər. Lakin bu, gələcəyi görməkdən çox, beynin məlumatı necə emal etməsi ilə əlaqəli ola bilər.

Déjà vu-nun əksi də varmı?

Bəli, maraqlı şəkildə déjà vu-nun əksinə bənzəyən bir hadisə də var.

Buna jamais vu deyilir. Fransız dilində “heç vaxt görülməmiş” mənasını verir.

Bu zaman insan əslində yaxşı tanıdığı bir şeyi qəfil yad və tanış olmayan hiss edə bilər.

Məsələn, uzun müddətdir istifadə etdiyiniz bir sözə baxırsınız və birdən həmin söz sizə qəribə görünür. Sanki onu ilk dəfə görürsünüz.

Bu da beynin tanışlıq və yaddaş mexanizmlərinin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərən maraqlı nümunələrdən biridir.

Alimlər déjà vu-nu necə araşdırırlar?

Déjà vu-nu öyrənmək çətindir. Çünki bu hiss gözlənilmədən və çox qısa müddətdə yaranır. Tədqiqatçılar buna görə yaddaş və tanışlıq hissinin necə formalaşdığını laboratoriya şəraitində araşdırırlar.

İnsanların əvvəl gördükləri görüntülərə bənzəyən yeni görüntülər təqdim edilə bilər. Tədqiqatçılar iştirakçıların hansı vəziyyətlərdə tanışlıq hiss etdiyini müşahidə edirlər.

Beyin görüntüləmə texnologiyaları və nevroloji tədqiqatlar da bu prosesin hansı beyin bölgələri ilə əlaqəli olduğunu öyrənməyə kömək edir.

Bəs déjà vu niyə bu qədər sirli görünür?

Çünki déjà vu insanın öz yaddaşına olan inamını bir anlıq sarsıdır.

Biz adətən belə düşünürük:

“Mən bir şeyi xatırlayıramsa, deməli, bu hadisə həqiqətən baş verib.”

Lakin déjà vu göstərir ki, tanışlıq hissi ilə real xatirə eyni şey deyil.

Beynimiz bəzən bir vəziyyəti tanış hiss etdirə bilər, amma bunun səbəbini şüurlu şəkildə müəyyənləşdirə bilmərik.

Bu da yaddaşımızın kamera kimi hər şeyi olduğu kimi qeyd etmədiyini göstərir. Yaddaş daha mürəkkəb və dinamik bir sistemdir.

Nəticə

Déjà vu gündəlik həyatda yaşana bilən ən maraqlı beyin hadisələrindən biridir. İnsan yeni bir vəziyyətlə qarşılaşsa da, həmin an ona əvvəllər yaşanmış kimi görünə bilər.

Elm déjà vu-nu əsasən yaddaş, tanışlıq hissi və beynin məlumatı emal etməsi ilə əlaqələndirir. Lakin bu fenomenin bütün mexanizmləri hələ tam aydın deyil.

Bəlkə də déjà vu bizə beynimizin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərən kiçik bir nümunədir.

Növbəti dəfə “Mən bu anı sanki əvvəllər yaşamışam” deyə düşündükdə, bəlkə də bunun səbəbi keçmişdə həmin yerdə olmağınız deyil.

Sadəcə beyniniz sizə tanışlıq hissinin kiçik bir illüziyasını yaşadır.